07 Kasım 2026
Türk hükümeti, kronik bir hastalık olan diyabetin artan oranlarıyla mücadele ederken, bir milyon yetişkini taramak için iddialı bir ülke çapında kampanya başlattı. 14 Kasım Dünya Diyabet Günü ile eş zamanlı olarak başlayan ücretsiz tarama kampanyası, özellikle 35 yaş üstü yetişkinler olmak üzere risk altındaki bireyleri belirlemeyi ve izlemeyi amaçlıyor.
Bu büyük ölçekli tarama girişimi, 2023-2027 Türkiye Diyabet Programı kapsamında yürütülen daha geniş bir ulusal hamlenin son adımı. Program, aile hekimlerine, Aile Hekimliği sistemine kayıtlı nüfusu tarama görevi veriyor. 2023'te son halini alan politika metninde, "Kan şekeri ölçümü en fazla üç yıllık aralıklarla yapılmalı, yüksek riskli bireylerde ise daha kısa aralıklar önerilir" ifadesi yer alıyor.
Bu talimat kadar net görünse de, yeni bir politika değil. Son birkaç yıldır Türk sağlık yetkilileri, tip 2 diyabetin erken teşhisini ve önlenmesini önceliklendirerek, binlerce sağlık merkezinde çok yönlü bir tarama programı uyguluyor ve bunu birinci basamak aile hekimlerinin sorumluluğuna veriyor.
Politikanın merkezinde aile hekimleri ve sağlık birimleri yer alıyor. Yönetmeliğe göre, bu profesyoneller hastaları 18 yaşına girdikleri andan itibaren taramakla yükümlü. Aile hekimliği sistemine kayıtlı tüm yetişkinler, ilk teşhis durumuna bakılmaksızın her üç yılda bir taranmalı; yüksek risk grubundakilerde ise bu süre daha da kısalıyor. Peki neden 18 yaşında başlıyor?
Aile hekimliği, son on yılda Türkiye'nin birinci basamak sağlık hizmetlerinde köklü bir iyileşme sağlayan "Yurt Sağlık Hizmetleri Programı" kapsamında özel bir odak noktası oldu. Program, ülke genelinde binden fazla toplum sağlığı merkezine aile hekimleri yerleştirdi. Bu aile hekimlerinden tarama programını uygulamaları bekleniyor.
Politika net: aile hekimleri, teşhis edilmemiş diyabet ve hipertansiyonu tespit etmek amacıyla kayıtlı 18 yaş ve üstü tüm hastaları taramalı. Odak, DSÖ'nün de tavsiyeleriyle örtüşen koruyucu sağlık hizmetlerinde. DSÖ'nün 2022 ülke raporuna göre, Türkiye'de diyabet politikalarında koruyucu bakımın yaygınlaştırılması öncelik olmalı.
Ancak burada somut bir halk sağlığı gerekçesi de var. 2026'da on ilde 5.353 hasta üzerinde yapılan bir araştırmaya göre, katılımcıların %3'ünde yeni teşhis edilmiş diyabet, %19.5'inde ise bilinen diyabet vakaları tespit edildi. Test edilenlerde yeni diyabet teşhislerinin en güçlü belirleyicileri yaş, yüksek vücut kitle indeksi, hipertansiyon ve kardiyovasküler hastalıktı. Görünen o ki genç yetişkinler de diyabet risk faktörlerinden muaf değil.
Basitçe ifade etmek gerekirse, aile hekimliğine kayıtlı nispeten genç yetişkinler bile risk altında olabilir. Diyabet her zaman belirti vermediğinden, taramaların aile hekimliği ağında yaygınlaştırılması, teşhis edilmemiş vakaların yakalanma olasılığını en üst düzeye çıkarıyor.
Bu önemli çünkü teşhis edilmemiş diyabet sadece kaçırılan hasta fırsatları demek değil. Soğuk nakit meselesi. DSÖ'nün bulaşıcı olmayan hastalıklar raporu, diyabetin daha erken teşhis edilmesi halinde kazanılabilecek hasta yaşam yıllarını ortaya koyuyor.
DSÖ ayrıca Türkiye'nin kendi medikal turizm stratejisini yürüttüğünü ve uluslararası izleyicilerin Türkiye'de sağlık hizmetlerine erişimin kolaylığı ve kalitesi hakkındaki görüşlerini bildiğini belirtiyor. Türkiye'nin devlet kontrolündeki sağlık kurumları, uzun süredir özel rakiplerini alt etmek için çalışıyor ve fiyat, erişim, kalite "üçlüsü" ile Türkiye'de ünlüler. Bu tarama girişimleri başarılı olursa, bu itibar pekişebilir.
Peki bu okuyucular için ne anlama geliyor? Taramalar bir yana, nüfus düzeyinde veri toplayan bu tür bir bakım modeline alışkınsanız, gizlilik riskleri her zaman dikkat edilmesi gereken bir faktör. Ancak diyabet bağlamında erken tarama ve tarama tekrarları iyi bir şey ve nihayetinde hayatları uzatabilir. Erişim ve fiyat konusundaki pazarlama stratejileri yeni olmasa da, izlenmeye değer ve bu alanda artarak devam edecek gibi görünüyor.
Bu çabaların merkezinde aile hekimleri var. Türkiye'de bu genellikle devlet halk sağlığı merkezleri ve yüzlerce hatta binlerce kişiye hizmet veren aile birimleri anlamına geliyor. Bakanlık programları, diyabeti tarayacak ve tedavi edecek 1600 ila 2000 birinci basamak kullanıcı göndermeyi öngörüyor. Sağlık bakanlığı yetkilileri, taramalardan çıkabilecek diğer vakaların, ek iş yükünü kaldırabilecek eğitime sahip ayakta tedavi merkezlerine ve sağlayıcılara yönlendirilebileceğini umuyor.
